به گزارش خبرنگار مهر، محمدرضا هرمزی‌نژاد در نشست خبری امروز، ۱۱ خردادماه که در بنیاد ملی علم ایران برگزار شد، در تشریح جزئیات این طرح اظهار کرد: موضوع برنامه جهش از جایی آغاز شد که کاهش نسبتاً شدید جایگاه ایران در بروندادهای علمی طی چند سال اخیر، به‌طور ملموس احساس شد. اگرچه ممکن است رتبه‌ها در نظام‌های مختلف ارزیابی مانند سایماگو یا سایر پایگاه‌ها متفاوت باشد، اما در مجموع، روند تولیدات علمی کشور در سال‌های اخیر نزولی بوده است.

کاهش برونداد علمی، نتیجه فشار مالی بر دانشگاه‌ها

وی افزود: طبیعی است که در چنین شرایطی باید نهادی در کشور برای این مسئله چاره‌اندیشی می‌کرد. ما خود از بدنه دانشگاه هستیم و به‌خوبی می‌دانیم دانشگاه‌ها تا چه اندازه تحت فشار قرار دارند. بخش عمده بودجه عمومی دانشگاه‌ها صرف حقوق و دستمزد می‌شود و عملاً بودجه عملیاتی قابل توجهی برای پژوهش باقی نمی‌ماند. بنابراین افت در شاخص‌های علمی و بروندادهای پژوهشی، در چنین شرایطی دور از انتظار نبود.

رئیس بنیاد ملی علم ایران ادامه داد: با تدبیر دکتر افشین و همراهی ریاست جمهوری، مقرر شد از محل منابع مربوط به توسعه علم، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان، یک همت به دانشگاه‌هایی اختصاص یابد که سهم بیشتری در تولید علم و ارجاعات علمی دارند. این مأموریت به بنیاد ملی علم ایران واگذار شد تا سازوکار شناسایی مؤسسات هدف و نحوه حمایت از آن‌ها طراحی شود.

انتخاب ۲۰ دانشگاه برتر با اتکا به رتبه‌بندی ISC

هرمزی‌نژاد با اشاره به نحوه انتخاب دانشگاه‌های مشمول این برنامه گفت: به این جمع‌بندی رسیدیم که اتکا صرف به رتبه‌بندی‌های بین‌المللی مانند تایمز، QS یا شانگهای ممکن است جامعیت لازم را نداشته باشد و برخی دانشگاه‌های دارای عملکرد خوب در آن‌ها بازتاب نیابند. از این رو، از رتبه‌بندی داخلی و معتبر ISC استفاده کردیم.

وی افزود: بر همین اساس، ۲۰ دانشگاه برتر کشور در رتبه‌بندی ISC به‌عنوان جامعه هدف این برنامه انتخاب شدند. بررسی‌ها نشان داد حدود ۸۰ درصد بروندادهای علمی کشور در پنج سال اخیر توسط همین ۲۰ دانشگاه تولید شده است.

او تأکید کرد: در ادامه، این سازوکار با حضور معاونان پژوهشی وزارت علوم و وزارت بهداشت در دفتر دکتر افشین مطرح شد و هر دو معاونت، این مدل را تأیید کردند. اکنون نیز هر دو معاون پژوهشی در کمیته نظارت و راهبری این برنامه حضور دارند و در هدایت آن مشارکت می‌کنند.

تخصیص ۳۰ تا ۷۲ میلیارد تومان به دانشگاه‌ها

رئیس بنیاد ملی علم ایران درباره میزان حمایت‌ها گفت: بر اساس رتبه و میزان خروجی دانشگاه‌ها، بین ۳۰ تا ۷۲ میلیارد تومان اعتبار پژوهشی به هر دانشگاه تخصیص داده شده است. این مبالغ در برخی موارد معادل بودجه پژوهشی دانشگاه‌ها یا بخش قابل توجهی از آن است و می‌تواند یک تکانه جدی در برنامه‌های پژوهشی آن‌ها ایجاد کند.

وی با تأکید بر اهمیت راهبردی سرمایه‌گذاری در پژوهش اظهار کرد: تحولات و جنگ‌های امروز نشان داده‌اند که جنگ، جنگ فناوری است و فناوری نیز از پژوهش آغاز می‌شود؛ پژوهشی که نقطه شروع آن دانشگاه است. اگر دانشگاه‌ها به‌طور ویژه در حوزه پژوهش‌های بنیادی حمایت نشوند، در فناوری عقب خواهیم ماند و این عقب‌ماندگی در آینده هزینه‌ساز خواهد شد.

تمرکز طرح جهش بر کیفیت، نه صرفاً کمیت

هرمزی‌نژاد در ادامه با بیان اینکه هدف این برنامه صرفاً افزایش تعداد مقالات نیست، گفت: در طرح جهش، بیش از آنکه کمیت برای ما مهم باشد، کیفیت بروندادهای علمی در اولویت قرار دارد. البته تعداد تولیدات علمی نیز مورد توجه خواهد بود، اما شاخص‌های اصلی برنامه، کیفیت‌محور طراحی شده‌اند.

وی توضیح داد: شاخص‌هایی که دانشگاه‌ها باید در پایان برنامه درباره آن‌ها گزارش ارائه دهند، همسو با اسناد بالادستی علم و فناوری کشور تدوین شده است. از جمله این شاخص‌ها می‌توان به مقالات جریان‌ساز، مقالات یک و ۱۰ درصد برتر، مقالات Q1، نسبت مقالات به اعضای هیئت علمی، همکاری با پژوهشگران خارجی، ارجاعات تخصصی، انتشار کتب علمی در ناشران معتبر و همچنین افزایش سهم بودجه پژوهشی در بودجه عمومی دانشگاه‌ها اشاره کرد.

شرط بنیاد علم برای پرداخت اعتبار: مشارکت مالی دانشگاه‌ها

وی با اشاره به شیوه تخصیص این اعتبار گفت: به دانشگاه‌ها اعلام کردیم که این اعتبار از مسیر معاونت علمی و بنیاد ملی علم ایران پرداخت می‌شود، اما انتظار داریم خود دانشگاه‌ها نیز از محل بودجه پژوهشی‌شان این منابع را تقویت کنند تا قدرت اجرایی برنامه افزایش یابد.

او افزود: در گام نخست، ۴۰ درصد از این بودجه به دانشگاه‌ها پرداخت می‌شود تا برنامه‌های خود را آغاز کنند. پس از آنکه دانشگاه به ۳۰ درصد پیشرفت رسید و گزارش آن در کمیته نظارت و راهبری تأیید شد، ۴۰ درصد دوم نیز پرداخت خواهد شد.

نخستین برنامه مؤسسه‌محور بنیاد ملی علم ایران

رئیس بنیاد ملی علم ایران با بیان اینکه «طرح جهش» از نظر ساختاری نیز برنامه‌ای تازه در بنیاد محسوب می‌شود، گفت: این نخستین برنامه مؤسسه‌محور بنیاد ملی علم ایران است. تاکنون بنیاد عمدتاً با پژوهشگران، اعضای هیئت علمی، دانشجویان دکتری و پژوهشگران پسادکتری در ارتباط بوده و حمایت‌ها به‌صورت فردمحور انجام می‌شد، اما در این طرح، اعتبار پژوهشی مستقیماً به خود دانشگاه‌ها پرداخت می‌شود.

وی افزود: دانشگاه‌ها در این طرح اختیار دارند متناسب با مزیت‌ها، توانمندی‌ها و اولویت‌های خود برای ارتقای جایگاه علمی‌شان برنامه‌ریزی کنند. طبیعی است که برنامه یک دانشگاه علوم پزشکی با یک دانشگاه صنعتی برای بهبود بروندادهای علمی یکسان نباشد. از همین رو، تصمیم‌گیری درباره نحوه هزینه‌کرد اعتبارات در چارچوب شاخص‌های مصوب، به خود دانشگاه‌ها واگذار شده است.

تأکید بر فناوری‌های راهبردی و پیشرو

هرمزی‌نژاد همچنین گفت: به دانشگاه‌ها تأکید کرده‌ایم که بخشی از این منابع را به فناوری‌های راهبردی و پیشرو اختصاص دهند تا ارتباط میان پژوهش‌های بنیادی و حوزه فناوری نیز تقویت شود.

فهرست دانشگاه‌های مشمول طرح جهش

وی در ادامه اسامی دانشگاه‌های مشمول این برنامه را اعلام کرد و گفت: در بخش دانشگاه‌های وابسته به وزارت علوم، ۱۱ دانشگاه شامل دانشگاه تهران، دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه علم و صنعت ایران، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه تبریز، دانشگاه شیراز و دانشگاه خواجه‌نصیرالدین طوسی در این طرح قرار دارند.

او افزود: در بخش دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز ۹ دانشگاه شامل دانشگاه علوم پزشکی تهران، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دانشگاه علوم پزشکی تبریز، دانشگاه علوم پزشکی شیراز، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه و دانشگاه علوم پزشکی کرمان مورد حمایت قرار می‌گیرند.

هرمزی‌نژاد تأکید کرد: ترکیب این دانشگاه‌ها نشان می‌دهد نگاه ما صرفاً متمرکز بر یک نوع دانشگاه یا یک منطقه خاص نبوده، بلکه رویکردی ملی در انتخاب دانشگاه‌های مشمول وجود داشته است.

تصویب برنامه ۱۷ دانشگاه و تخصیص ۸۸۳ میلیارد تومان

رئیس بنیاد ملی علم ایران با اشاره به آخرین وضعیت اجرای طرح جهش گفت: از دانشگاه‌ها خواسته شد برنامه خود را برای ارتقای جایگاه علمی ارائه دهند. تاکنون برنامه ۱۷ دانشگاه در کمیته راهبری و نظارت بررسی و تصویب شده و در مجموع حدود ۸۸۳ میلیارد تومان اعتبار برای آن‌ها مصوب شده است.

وی افزود: از این میزان، تاکنون ۲۷۰ میلیارد تومان به دانشگاه‌ها پرداخت شده است. با تصویب برنامه سایر دانشگاه‌ها، ۴۰ درصد اولیه کل اعتبار یک همتی نیز به‌تدریج در اختیار دانشگاه‌ها قرار خواهد گرفت.

آغاز دوباره فعالیت دانشگاه‌ها با «نشاط پژوهشی»

هرمزی‌نژاد با بیان اینکه این طرح می‌تواند به احیای فضای پژوهشی دانشگاه‌ها کمک کند، گفت: این خبر خوبی برای محققان دانشگاه‌هاست. با آغاز مجدد فعالیت دانشگاه‌ها، این امکان فراهم می‌شود که برنامه‌های پژوهشی با نشاط بیشتری دنبال شود. ما به معاونان پژوهشی دانشگاه‌ها اعلام کرده‌ایم که دیگر نگویند اعتباری در اختیار ندارند؛ زیرا منابع برای پیشبرد برنامه‌ها فراهم شده است.

وی ادامه داد: تجربه مدیریت پژوهشی در دانشگاه به من نشان داده که توزیع قطره‌چکانی اعتبارات، اثرگذاری لازم را ندارد. اما وقتی در همان مرحله نخست، ۲۵، ۲۷ یا ۳۰ میلیارد تومان در اختیار دانشگاه قرار می‌گیرد، امکان اجرای برنامه‌های مؤثر و منسجم فراهم می‌شود. اگر بخواهیم در حوزه پژوهش اتفاقی جدی رخ دهد، باید منابع قابل توجهی به دانشگاه تزریق شود.

تأمین کامل اعتبار و افق سه‌ساله برنامه

رئیس بنیاد ملی علم ایران در پایان گفت: کل اعتبار این برنامه هم‌اکنون در اختیار بنیاد ملی علم ایران قرار دارد. این مسئله نشان‌دهنده نگاه ویژه دکتر افشین به طرح جهش است؛ چراکه کل اعتبار پیش از جنگ تحمیلی اخیر در اختیار بنیاد قرار گرفت و اکنون برنامه با قدرت در حال اجراست.

وی افزود: بر اساس وعده داده‌شده، این برنامه در افق سه‌ساله دنبال خواهد شد. البته تداوم و تخصیص منابع در سال‌های بعد، به میزان موفقیت سال نخست بستگی دارد. امیدواریم این حمایت بتواند چرخ پژوهش دانشگاه‌ها را دوباره با سرعت بیشتری به حرکت درآورد.